مجمع : از امام باقر عليه السّلام نقل شده است كه خنده ى همسر ابراهيم براى باردار شدن در پيرى بود . « وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ » 71 مجمع : كلمه ى يعقوب با رفع و نصب هر دو قرائت شده است . « أأَلِدُ » 72 فخر : ابن كثير و نافع و ابو عمرو « آلد » با يك همزه ى ممدود خوانده‌اند ، و ديگران با دو همزه و غير ممدود . « لَحَلِيمٌ أَوَّاه مُنِيبٌ » 76 تنوير المقباس : يعنى در برابر كارهاى نادانى بردبار بود و نرمدل بود و روى دل به خدا داشت ، صافى : يعنى شتاب در كينه جوئى نداشت و بسيار دعا ميكرد و آنچه خواسته و پسند بود ز خدا ميخواست ، و در سورهء برائت آيت 114 صفحه 465 ج 4 معنى اين جمله نوشته شده است . « يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ » 74 فخر : مجادله ى ابراهيم با ملائكه بود براى آسايش لوط و آنها جواب دادند : ما او را نجات ميدهيم چنان كه در سوره ى عنكبوت گفته شده « نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّه » و ممكن است مجادله ى او براى آسايش مردم لوط بوده است و ملائكه جوابش را داده‌اند . ابو الفتوح : ممكن است « يُجادِلُنا » بمعنى « يسائلنا » باشد و مقصود آن است كه چون ابراهيم اصرار بر نجات لوط داشت با ما ببحث و گفتگو پرداخت . « هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ » 78 مجمع : قرائت مشهور « اطهر » با ضمّ راء است و « اطهر » با فتح راء نيز قرائت شده است ، قتاده گفته است : مقصود از كلمه ى « بنات » دختران خود او است ، مجاهد و سعيد بن جبير گفته‌اند : چون لوط پيغمبر و سرپرست آنها بوده است دختران آنها بمنزله ى فرزند خود او بوده‌اند و مقصود از اين كلمه رهبرى منحرفين است كه توجّه و ميل به اين زنها كه بجاى دختر من هستند مناسب و موافق با طهارت و تقوى است ، و البتّه مقصود او از اين گفتار توجّه بزنها با طريق مشروع بوده است ، و بعضى گفته‌اند : چون دو نفر رئيس و متنفّذ در آنها بود ، اين جمله و عرضه ى دختران خود براى آن دو نفر بوده است كه بزنى اختيار